Wierzenia starożytnych Greków Bogowie kulty i mity

Wierzenia starożytnych Greków Bogowie kulty i mity

Cywilizacja Grecji

Cywilizacja starożytnej Grecji pomimo swej różnorodności stanowiła dość spójną całość dzięki mitologii i religii. Zresztą nie sposób ich precyzyjnie rozdzielić, gdyż mitologia rozumiana jako pewnego rodzaju skarbnica opowieści o bogach i bohaterach, stanowiła podobnie jak w każdej religii narodowej głównie składnik narracyjny. Mit grecki nie zawsze musiał posiadać charakter religijny, nawet jeśli w akcji mitycznej brali udział bogowie; z drugiej jednak strony mity wykazują w większości bardzo ścisły związek z bogami i religią. Stosunek Greków do mitologii cechowała bardzo duża swoboda: mit nie był nigdy traktowany jako dogmat nienaruszalny, przeciwnie – grecka tradycja przekazywana przez literaturę i inne źródła wskazuje, że poszczególne mity ulegały najprzeróżniejszym zmianom i przekształceniom, przy czym nie małą rolę odegrała tu inwencja poetów. Zmienność i różnorodność tradycji mitologicznej wynikała częściowo z mnogości miejsc kultu, z ogromnego rozproszenia ludności greckiej, a wreszcie z pewnego partykularyzmu greckich polis. Mimo tej zmienności, płynności i rozciągliwości tradycji mitologicznej, mimo wyraźnych różnic czy nawet sprzeczności pomiędzy wersjami tego samego mitu, mitologia w całości stanowiła wspólną własność wszystkich Greków. Niezależnie od tego jakim dialektem mówili i gdzie zbudowali swoje siedziby, była jednym z najważniejszych, obok religii, czynników integrujących świat grecki.

Wierzenia Greków można podzielić na cztery epoki:

Okres kreteński (kultura minojska 2000 – 1600)
Okres mykeński (kultura mykeńska 1600 – 1100)
Okres archaiczny (lata 850 – 546 p.n.e.)
Okres po wojnach perskich

Okres minojski

W tym okresie religia musiała odgrywać dużą rolę. Była to prawdopodobnie religia antropomorficzna, w której większą rolę odgrywały bóstwa żeńskie niż męskie. Obok bogów antropomorficznych oddawano na Krecie cześć pewnym tworom mieszanym, przedstawianym jako postaci ludzkie z głowami zwierząt. Była to religia politeistyczna a jej główną boginią była „Wielka Bogini” (Matka – Ziemia).

Nawet w okresie największego rozwoju kultury minojskiej nie powstawały na krecie świątynie. Miejscami kultu były liczne groty skalne, wierzchołki wzgórz, także małe sale w pałacykach
i prywatnych domach, gdzie ustawiano specjalne ławy służące, jako ołtarze ofiarne, na których składano bogom płody ziemi. Funkcje najwyższego kapłana sprawował sam władca, kapłanami mogli być zarówno mężczyźni jak i kobiety. Być może pewnymi formami kultu były na Krecie tańce i gry sportowe, wśród których szczególne miejsce zajmowały gry czy też walki z bykami. Religia grecka zachowała imiona niektórych bogów minojskich. Znamy więc imiona Britomarts, Diktynna, Eileithyia, Vechanos, czy bohaterów takich jak Minos, Radamanatys, Europa, Adriadna.

Okres mykeński

W tym okresie dokonała się synteza elementów północnych i śródziemnomorskich: kult bóstw granicznych i pasterskich z kultem bogów chtonicznych i rolniczych. Można powiedzieć o panteonie bogów męskich i drugim, w którym przewagi miały boginie, zwłaszcza matka – Ziemia.

Lista bogów mykeńskich obejmuje Zeusa, Herę, Posejdona, Eileithyię, Erynie i Demetrę, Posidaia i Diuia oraz Dopota, Manasa, Divinijo.

Wierzenia i kulty w okresie mykeńskim silnie podlegały oddziaływaniu kultury minojskiej. Mykeńczycy tak jak Kreteńczycy prawdopodobnie nie budowali dla bogów świątyń. Sanktuaria mieściły się w pałacach władców i prywatnych domach, gdzie były wydzielone specjalne miejsca przeznaczone dla celów kultowych.

Funkcje kapłańskie sprawowali na równi mężczyźni i kobiety. Obok najwyższego kapłana, którym był sam władca, istniała dość liczna warstwa kapłanów niższej rangi, których zadaniem było składanie ofiar w formie płodów rolnych i zwierząt. W Mykenach, a prawdopodobnie również w innych rejonach Grecji, rozwinął się kult zmarłych, który przybierał szczególnie uroczysty charakter w przypadku śmierci władcy lub członków rodów panujących. Wielcy zmarli podobnie jak na Krecie uważani byli za herosów, a więc istoty pośrednie między bogami a ludźmi. Kultura mykeńska stworzyła całą mitologię heroiczną, w której znaczną rolę odgrywały elementy przedgreckie, a także egipskie i małoazjatyckie.

Okres archaiczny

W epoce archaicznej dokonało się szereg poważnych przeobrażeń w sferze religii. Dawną funkcję sakralną królów przejęła grecka polis. Kult bogów był kontrolowany przez państwo i stanowił przedmiot zainteresowania całej ludności. Państwo za pośrednictwem odpowiednich urzędników lub królów (tam gdzie zachowała się jeszcze władza królewska) było strażnikiem oficjalnej religii. Podobnie jak każda rodzina oddawała cześć bogini ogniska domowego, Hestii, tak w wielu miastach – państwach w prytaneion znajdowało się ognisko, na którym płonął wieczny ogień – symbol ciągłości istnienia państwa. Państwo tak jak rodzina posiadało swego własnego boga i swoich herosów, w rodzinie był to Zeus – Herkeios (opiekun obejścia domowego), w państwie bóg-założyciel, np. w Atenach – Atena, w Sparcie – Zeus, w Megarze – Apollon itp. Odrębne kulty posiadały również fyle, fratie, rody.

W epoce archaicznej na przełomie VII i VIw.p.n.e. powstają pierwsze świątynie.

Ważną częścią życia religijnego Greków tej epoki były święta i uroczystości religijne, odbywane corocznie lub w regularnych odstępach czasu, co dwa, cztery lub osiem lat jednocząc wewnętrznie tak rodzinę jak i państwo. Religia tworzyła także związki między poszczególnymi państwami, nie były one jednak trwałe.

Największe znaczenie spośród wszystkich świąt greckich miały igrzyska olimpijskie obchodzone co cztery lata, od roku 776 p.n.e. w Olimpii na Peloponezie. Pierwszy dzień igrzysk poświęcony był składaniu ofiar Zeusowi, trzy następne wypełniały zawody sportowe, wreszcie piątego dnia zwycięzcy otrzymywali wieńce z gałązek drzewa oliwnego i składali ofiary Zeusowi.

Igrzyska pytyjskie ku czci Apollona na pamiątkę zabicia przez niego smoka Pytona odbywały się również co cztery lata w Fokidzie na Równinie Krisajskiej w trzecim roku po igrzyskach olimpijskich. Igrzyska nemejskie odbywały się co dwa lata w arkadyjskiej Nemei przy świątyni Zeusa. Później, od roku 460 p.n.e., przeniesiono je do Argos. Według legendy zostały ustanowione przez Adrastosa na pamiątkę śmierci jego syna Ofeltesa.

Wreszcie igrzyska istmijskie odbywane co drugi rok na wiosnę na Istmie Korynckim. W programie tych igrzysk były zawody atletyczne oraz wyścigi konne.

Niezależnie od igrzysk ogólnogreckich, organizowanych w ustalonych terminach, w niektórych państwach greckich odbywano także corocznie uroczystości religijne ku czci rożnych bogów.

W Atenach najstarsze i największe święto ku czci Ateny nosiło nazwę Panatenaje. Tzw. Wielkie Panatenaje obchodzono co cztery lata (w trzecim roku każdej olimpiady). Corocznie obchodzono również w Atenach tzw. Małe Panatenaje ograniczone wyłącznie do zawodów sportowych.

Wielkie Dionizje święto ku czci boga wina Dionizosa odbywały się w marcu bardzo uroczyście z udziałem gości, głównie z krajów Jońskich.

Małe Dionizje obchodzono na przełomie grudnia i stycznia. Były one połączone z zabawami ludowymi, procesjami. Inne znane święta ateńskie to Lenaia obchodzone na przełomie stycznia i lutego, Oschoforia – święto winobrania – w październiku.

Spośród innych ważniejszych świąt ateńskich warto wspomnieć o kobiecej uroczystości zwanej Tesmoforia, urządzanej w październiku ku czci Demetry, oraz o głównym święcie ku czci Apollona, połączonym z procesją i składaniem bogu pierwszych owoców tzw. Targeliach – odbywały się one w maju oraz o Pyanepsiach, święcie plonów ku czci Zeusa.

W Sparcie corocznie odbywały się w lipcu wielkie uroczystości zwane Gymnopaidiai, na które składały się pokazy gimnastyczne i taneczne mężczyzn i chłopców oraz występy chórów z pieśniami ku czci bogów i bohaterów spartańskich. Innym świętem o charakterze wiejsko – wojskowym były tzw. Karneia ku czci Apollona, Karneiosa, opiekuna trzód.

W Argos co pięć lat organizowano Heraia ku czci bogini Hery.

Na wyspie Delos święcono każdej wiosny wielkie uroczystości ogólnogreckie na cześć Apollona i Artemidy.

Oprócz religii oficjalnej w dalszym ciągu istnieją kulty ludowe odziedziczone z tradycji kreteńsko – mykeńskiej związane z bóstwami chtonicznymi uosabiającymi potężne, choć ukryte siły przyrody. W okresie archaicznym ustalił się między nimi tymi dwiema religiami rodzaj równowagi akceptowanej z konieczności przez państwo. Szczególną rolę odegrały dwa wspomniane wcześniej kulty: kult bogini Demetry i boga Dionizosa. Demeter, Matka – Ziemia, spadkobierczyni dawnych neolitycznych bóstw urodzaju, była w tej epoce uważana wyłącznie za opiekunkę płodów rolnych, a przede wszystkim łanów zboża.

Z kultu Dionizosa wywodzi się orfizm. Został on zaczerpnięty ze wschodu prawdopodobnie z Frygii.

Bóg, który cierpi, umiera i znowu wraca do życia czczony był w Grecji głównie jako bóstwo winorośli i wina, przynosił wyzwolenie od trosk, dawał natchnienie poetom i muzykom. Wraz z Dionizosem wkracza do Grecji mistycyzm i elementy orgiastyczne, z czasem nieco złagodzone wraz z przyjęciem boga w poczet bóstw olimpijskich. Kult Dionizosa został z czasem uznany za równy kultowi Apollona i włączony do obchodów świętego roku pytyjskiego w Delfach.

Ogromną rolę odgrywali w Grecji wróżbici. Zwykle skupiali się oni przy świątyniach. Pragnąc poznać wolę bogów, Grecy zwracali się z pytaniami do wyroczni, oczekując, że bóg za pośrednictwem kapłanów udzieli im odpowiedzi. Najbardziej znana wyrocznia znajdowała się właśnie w Delfach. Przez usta młodej kapłanki, zwanej Pytią, przemawiał do Greków sam Apollon. Pytia wysłuchiwała pytań, a następnie odpowiadała będąc w transie. Często trans był tak silny, że odpowiedzi były niezbyt zrozumiałe, więc "tłumaczyli" je (lub raczej interpretowali) kapłani. Nadawali oni odpowiedziom taką formę, że były one przeważnie niejednoznaczne, co sprawiało, że "łatwiej" się spełniały.

To właśnie w okresie epoki archaicznej utrwalił się znany dziś panteon bogów greckich.

Liczba najważniejszych bogów zawsze wynosiła dwanaście Jeśli któryś z bogów na przestrzeni dziejów zostawał zaliczony do panteonu, inny zostawał usunięty lub sam usuwał się w cień jak to było między innymi z Hadesem czy Demetrą, która rozpaczała po utracie córki.

Za siedzibę dwunastu bogów Grecy uważali ośnieżony szczyt Olimpu położony w północno – wschodniej Grecji. Bogowie podobni są z wyglądu do ludzi, lecz są nieśmiertelni i o wiele piękniejsi. Między światem bogów i ludzi umieszczali Grecy wielką liczbę bóstw niższego rzędu. Należały do nich nimfy, które, podobnie jak bogowie, nigdy się nie starzały, ale podobnie jak ludzie, choć żyły od nich dłużej, w końcu umierały. W źródełkach rzecznych, jeziorach mieszkały najady. Grek z szacunkiem i pokorą odnosił się do otaczającego go tajemniczego świata. Grecy wierzyli w herosów, potomków bogów i ziemianek, którzy boskiemu pochodzeniu zawdzięczali różne zdolności. Najsłynniejszy był Herakles, syn Zeusa i królowej Alkmeny, odznaczał się nadludzką siłą. Gdy Herakles miał dziesięć miesięcy, Hera zesłała na niego potworne węże, które udusił. Po latach obdarzyła go szaleństwem, w przypływie którego zabił żonę i dzieci, za co musiał zgodnie z wyrocznią zaciągnąć się na służbę u króla Euryteusa i wykonać u niego 12 niebezpiecznych prac; takich jak np: oczyszczenie stajni Augiasza, niewymiatanej z odpadów przez trzydzieści lat, wytępienie roi ptaków żywiących się mięsem ludzkim czy uduszenie lwa. Herakles wykonał wszystkie polecenia, które w efekcie uwalniały ludzi od grożących im niebezpieczeństw. Gdy postanowił ożenić się ponownie, sprzeciwili się temu bracia wybranej przez niego dziewczyny. Zabił wówczas jednego z nich, a za pokutę odbył trzyletnią służbę u królowej Omfalii, pracując przy krosnach w niewieścich szatach. Następnie Herakles ożenił się z królewną Dejanirą, którą później porwał centaur Nessos. Gdy Herakles zabił go z łuku, ten przed śmiercią ofiarował Dajenirze swą krew jako środek zapewniający trwałą miłość męża. Zazdrosna Dejanira wyprała w niej koszulę męża. Koszula przesiąkła jadem i paliła strasznie jego ciało, wżerając się w nie. Wówczas Dejanira powiesiła się z rozpaczy, a Herakles chciał się spalić na stosie, aby skrócić swoje męki, lecz z pomocą przybył mu Zeus i zabrał go na Olimp. Herakles symbolizuje siłę, męstwo i porywczość.

Po wojnach perskich i wojnie peloponeskiej.

Wojna z wszelakimi jej okropnościami, klęskami na lądzie i morzu, głodem i zarazą podważyła przede wszystkim tradycyjną popieraną przez państwo wiarę w bogów. Uświęcone dogmaty religijne zaczynają się chwiać zarówno pod naciskiem ogólnej sytuacji społeczeństwa greckiego, jak i pod wpływem ateistycznie usposobionej sofistyki oraz sceptycyzmu religijnego otwarcie głoszonego przez ówczesną filozofię. Oczywiście w dalszym ciągu cześć odbierają bogowie z tradycyjnego panteonu greckiego, przy czym szczególną popularnością cieszy się Dionizos oraz bóg – lekarz Asklepios, czczony nie tylko w najdawniejszym ośrodku, Epidauros, ale także na wyspie Kos i w Pergamonie, gdzie obok świątyń znajdowały się szkoły lekarskie i zakłady lecznicze. Równocześnie na wielką skalę pojawia się nowe zjawisko: hellenizacja bóstw wschodnich.

Odnotować należy, iż w świecie hellenistycznym szerzył się judaizm, którego greccy wyznawcy nosili nazwę prozelitów, a także nasycony wschodnim mistycyzmem kult Hermesa tzw. Hermetyzm oraz magia. Coraz większą rolę w życiu Greków zaczynają odgrywać bractwa i związki kultowe zwane thiasoi i eranoi skupiający zarówno Greków jak i cudzoziemców, ludzi wolnych i niewolników, kobiety i mężczyzn. Celem tych związków i bractw, w których panował duch równości, były wspólne modlitwy, obrzędy i wtajemniczenia.

W starożytności, mity odgrywały ogromną rolę. Stanowiły one składnik kultury oraz pełniły funkcje poznawcze i światopoglądowe. Były niezwykle ważne, wyjaśniały Grekom zjawiska, których nie pojmowali. Wyjaśniały zagadnienia powstania świata i człowieka oraz trudne do wytłumaczenia zjawiska występujące w przyrodzie. W dzisiejszych czasach opowieści o bohaterach i bogach traktujemy jako ciekawostki czy opowieści przygodowe. Zawsze jednak stanowiły wspaniałą inspirację dla poetów i artystów. Ta ich cecha nie wygasła na przestrzeni lat. We współczesnej literaturze można zauważyć wiele motywów nawiązujących do mitów.

Jeżeli pragniemy być ludźmi wykształconymi, elokwentnymi i nie zatracić swojego człowieczeństwa to powinniśmy znać historię, z której codziennie czerpiemy. Dziedzictwo starożytnej Grecji stało się fundamentem rozwoju naszej obecnej kultury i religii. Bez tego bylibyśmy znacznie ubożsi.

Źródła i bibliografia.

Mity Greków i Rzymian – Wanda Markowska

Mity i legendy świata. Mitologia Grecka – John Pinset ( przełożyła Jadwiga Piątkowska)

Wielkie kultury świata. Grecja – Peter Levi ( przekład z języka angielskiego Wacław Petryński)

Starożytna Grecja – Stanisław Stabryła

Dzieje Grecji – N.G.L.Hammond