Demetra - bogini roli, ziemi, pól uprawnych, urodzaju, pór roku.

         Demeter - dosł. „Matka-Zboża” - w mitologii greckiej bogini płodności, ziemi, ziarna i zasiewów, później wyłącznie płodów rolnych, a zwłaszcza łanów zboża. Dzięki wodzie i powietrzu dawała życie wszystkim roślinom i stworzeniom. Jedna z najczcigodniejszych bogiń panteonu greckiego, opiekowała się osadami rolników, ich życiem i obyczajami. Była boginią monogamicznego małżeństwa, opiekunką życia osiadłego, lądu społecznego i bogactwa.

        To jedno z najstarszych bóstw greckich, znane od II tysiąclecia p.n.e., zwano ją "Matką Bożą" i "Panią Obfitości", wymieniana na tabliczkach z pismem linearnym B, i w "Teogonii" Hezjoda. Jednym z najstarszych dokumentów literackich, w których się pojawia, jest homerycki "Hymn do Demeter", datowany na około VII w. p.n.e.

Należała do drugiego pokolenia bogów olimpijskich. Była drugim z kolei dzieckiem Kronosa i Rei, siostrą Hery, Hestii, Hadesa, Posejdona i Zeusa.

Jej imienia wzywano przy zawieraniu układów, a urzędnicy i sędziowie, obejmując swe stanowiska, składali przysięgę Demetrze, iż przestrzegać będą praw pisanych i zwyczajowych. Jej obecność odczuwały gospodynie, gdy wsadzały do pieca pierwszy chleb z nowego plonu, a ona sama jest uosobieniem urodzajnej warstwy ziemi, w którą człowiek składa ziarna. Bóstwo, ze wszech miar dobroczynne, dało ludziom oprócz zbóż drzewo figowe, kwiat maku, a w okolicach suchych i skalistych otwierało źródła. Demetrze przypisywano wynalezienie umiejętności uprawy zboża, uprawy warzyw, w szczególności bobu i hodowli drzew owocowych, np. drzewa figowego. W Sikyonie przypisywano jej wynalezienie młyna i mówiono, że sama uczyła mieszkańców, jak należy się nim posługiwać.

        Demetra właściwie nie miała męża, w młodości przystała na związek ze swym bratem Zeusem, z którym miała córkę Persefonę ( Persefona była dzieworodną córką Demeter — dopiero według późniejszych klasycznych mitów, była córką Demeter i Zeusa) i  według niektórych mitów Hekate (bogini czarów i magii, a także ciemności i świata widm) i syna o imieniu Iakchos.

Z Jazonem miała mieć syna Plutosa. W Jazonie zakochała się podczas wesela Kadmosa i Harmonu. Pijani nektarem kochankowie wymknęli się z domu i przespali się na trzykrotnie zaoranym polu. Po ich powrocie Zeus, domyślając się wszystkiego z ich min i śladów błota na ramionach i nogach oraz rozgniewany tym, że Jazon śmiał dotknąć Demeter, zabił go piorunem.

Według niektórych mitów ze związku z Posejdonem, przed którym ukryła się przybierając postać klaczy, urodziła konia Arejona i córkę i Despojnę, czyli Panią.

Najbardziej znany mit o Demeter to mit o związku z córką Persefoną.

       Po utracie swej jedynej córki, Persefony, podstępnie uprowadzonej przez Hadesa, Demetra popadła w rozpacz. Ziemia przestała rodzić plony, na świecie zapanował głód. Wtedy to Zeus ulitował się nad umęczoną matką i nakazał władcy podziemnego świata zwrócić porwaną dziewczynę (Korę). Musiała ona jednak trzy miesiące w roku spędzać w królestwie ciemności, u jego boku. Odtąd, gdy Persefona wychodziła z podziemia, świat zakwitał wszystkimi kolorami wiosny - tak ogromna była radość Demeter. Lecz równie wielka była rozpacz przy rozstaniu. Przyroda na ten czas zamierała, a budziła się na nowo podczas kolejnego spotkania. Bukiet maków w dłoniach Demeter symbolizuje pełne bólu oczekiwanie na córkę.

Rzymianie przejęli ten mit grecki, jak tyle innych, utożsamiając Demetrę z Cererą, a Persefonę z Prozerpiną. Według poetów łacińskich miejscem porwania Prozerpiny miała być Enna na Sycylii.

      Demeter nazywana jest boginią życia, (choć była związana z kultami zmarłych, stąd jak się przypuszcza Demetreioi 'zmarli' w Atenach, jako ci, którzy wracają do matki - ziemi), zaś Persefona (Kora) - boginią śmierci.

      Na cześć bogini Demeter odbywały się „Misteria Eleuzyjskie". Misteria odprawiane były przez dwa tysiące lat, od około XV w. p.n.e. Według tradycji miał je zapoczątkować Eumolpos. Pierwotnie to uroczystość ludowa podczas żniw, kiedy to składano Demeter podziękowania za dobre plony, wraz z rozwojem lokalnego kultu ustaliły się przepisy obchodzenia świąt, zasady (tajne) misteriów. Należały one do najważniejszych i najświętszych kultów religijnych świata greckiego. Uroczystości święcone w Eleuzis, były całkowicie przesiąknięte głęboką mądrością misteriów. Z Aten do Eleuzis prowadziła święta droga. Wzdłuż tej drogi widniały tajemnicze znaki, które duszę wędrowca wprowadziły w podniosły nastrój. W Eleuzis wznosiły się tajemnicze budowle świątynne, pozostające pod pieczą rodzin kapłańskich. Zarówno stanowisko jak i związana z nim głęboka wiedza, przechodziły w rodzinach kapłańskich z pokolenia w pokolenie. Głęboka wiedza greckich misteriów była konieczna w przygotowaniu świąt. Podczas uroczystości, które się tu odbywały dwa razy do roku przedstawiano wielki święty dramat, który składał się ze “stacji" męki Demetry. Przy dźwiękach muzyki śpiewał chór nimf, demonów, cieni zmarłych i dusz błogosławionych, widziało się rozpacz bogini i jej próżne poszukiwania. Persefona w wieńcu z narcyzów siedziała na tronie obok Hadesa pośród duchów piekielnych, trzymając w dłoni pęk maków. Na koniec wracającą do matki córkę witała radość istot niebieskich. Wstrząsające widowisko potęgował mrok świątyni, którą rozjaśniało na krótko jaskrawe światło otaczające posąg Demetry odświętnie przybrany, po czym znów zapadała ciemność i pod sklepieniem pojawiały się nietrwałe błyski, aby oświecić jakieś widma lub potwory. Ciszę przerywały nagłe gromy. Aż w końcu, wśród nieprzerwanego milczenia, otwierały się wysokie podwoje i przy blasku pochodni odsłaniał się w głębi rozkoszny sad, pełen drzew, kwiatów i woni. Kapłan dyktował święte statuty, objawiał dzieje powstania świata i ukazywał wtajemniczonym a sprawiedliwym lepszy los na tamtym świecie, właśnie w takiej krainie szczęśliwości, gdzie ciągną się nieskończone pląsy i przechadzki po łąkach kwiecistych, których powietrze rzeźwi łagodny wiatr, kochanek srebrnej topoli.

       Mit o Demeter i Persefonie wprowadzono do Wielkich Misteriów Eleuzyńskich w miesiącu Boedromion, które obejmowały elementy kultu zmarłych, a ważnym rekwizytem był epoptom „ścięty kłos zboża”, który ofiarnik pokazywał uroczyście, a który symbolizował żywy obieg przyrody następujący przez śmierć. Małe Misteria Eleuzyńskie obchodzono w Atenach w marcu. Thesmoforie to jej święto, w którym po pojawieniu się pierwszej gwiazdy, odbywano procesje kobiet z koszem.

      Z uroczystościami połączone były obrzędy wtajemniczenia.

     Uroczystości eleuzyjskie były jasnym i otwartym stwierdzeniem wiary w nieśmiertelności duszy ludzkiej. W micie o Persefonie wiara ta została ujęta obrazowo. Obok Demeter i Persefony czczono w Eleusis Dionizosa. Jak w postaci Demeter czczono boską stworzycielkę tego, co wieczne w człowieku, tak w Dionizosie czczono siłę bóstwa, które żyje w ustawicznych przemianach wszechświata. Bóg, który emanował w świecie, który został rozszarpany na części, aby się duchowo znów narodzić, musiał odbierać cześć razem z Demeter.

     Dokładnej tajemnicy misteriów podobno nikt z wtajemniczonych nie wyjawił.

        Ośrodki kultu to sanktuarium w Eleusis koło Aten, świątynia w porcie Faleron; znany ze wzmianek jest święty gaj z poświęconą Demetrze topolą.

      Cudowna świątynia, która była świętym miejscem dla Ateńczyków - datuje się z Ery Brązu. Eleusis kwitła w epoce klasycznym i przetrwała czasy rzymskie, aż do momentu przekształcenia Imperium Rzymskiego w imperium chrześcijańskie. Za cesarza Konstantyna, czyli około roku 327 n.e. - chrześcijaństwo zostało uznane, jako jedna z oficjalnie dozwolonych religii w Imperium Rzymskim. Nieco później zaś, za panowania Teodozjusza, chrześcijaństwo - już ograniczone do jednej, specyficznej formy, praktykowanej przez tron bizantyjski - zostało ogłoszone jedyną dozwoloną religią w Imperium Rzymskim. I tak rozpoczął się system gwałtownych prześladowań i wandalizacji świątyń i im bardziej święta była taka świątynia, tym doszczętniej była niszczona. Destrukcja Eleusis w roku 385 n.e. jest dobrym przykładem tego, co miało miejsce, pożar wzniecony przez wojska Alaryka strawił sanktuarium.

     Jednak kult bogini nie wygasł tak łatwo. Jeszcze w XIX w. wieśniacy w okolicach Eleusis wieńczyli kwiatami posągi pewnej świętej Demeter, której obecność Kościół ledwo tolerował, co miało im zapewnić dobre plony. Obecnie w Grecji patronem rolnictwa jest niejaki święty Demetrios.

      Atrybutami Demetry i Persefony są kłosy zboża, maki, narcyz, jabłko granatu, berło i diadem, zwierzętami: świnia, wąż i żuraw.

       Zazwyczaj składano jej w ofierze krowę lub maciorę, czasem owcę; wrzucano jej pod ziemię żywe prosięta, węże i szyszki piniowe. Jedna z waz przedstawia obrzęd składania ofiary: przy wetkniętych w ziemię trzech płonących pochodniach składano kołacz i prosię.

       Wyobrażana była Demeter jako poważna bogini o oczach pełnych zadumy; na głowie ma wieniec z kłosów, a w ręce trzyma pochodnię, czasem sierp lub kosz owoców; powłóczysta szata opada jej do stóp, zwykle w pozycji siedzącej, na tronie, trzymającą pochodnie lub węża.

W Arkadii istniał prastary wizerunek Demetry z głową końską; trzymała w jednej ręce gołębia, w drugiej delfina, w wyobrażeniu najdawniejszych mieszkańców Grecji była stworzycielką i ptaków i ryb, boginią całej żyjącej przyrody.

       Sztuka grecka pozostawiła liczne posągi i płaskorzeźby bogini, nieraz wybitnej wartości artystycznej (zwłaszcza posąg z Cherchel z okresu klasycznego). Demeter w rozumieniu artystów greckich jest – jako uosobienie macierzyństwa i powagi kobiecej – piękną, o dojrzałych kształtach matroną, często z koroną z kłosów na głowie i z kwiatem maku w ręku.