|
Atremida - dziewicza bogini łowów, wladczyni lasow i gór Artemida (gr. Ἄρτεμις Artemis, Artemidos, także Cynthia, Artimuš, Artimul, Artimuk, etrusk. Artume, Artumi, Artimi, Artemes, Artmimnes,) dosł. 'Rzeźniczka, Zabójczyni' (od gr. τεμ- 'ciąć, kroić', άρταμος 'zabójca', άρταμέω 'zabijam') wymieniana przez tabliczki z pismem linearnym B z Myken; z pochodzenia bogini egejska, przejęta przez Greków i ludy anatolijskie, skąd jej kult przejęli Etruskowie, w Rzymie utożsamiana z Dianą. Bogini łowów i dzikich zwierząt, władczyni lasów i gór, dawczyni szybkiej i niespodziewanej śmierci, opiekunka rodzących i młodzieży do momentu osiągnięcia dojrzałości, uzdrowicielka, wieszczka, opiekunka żeglarzy, rolników i hodowców, uważana była też za boginię inicjacji i płodności. W Azji Mniejszej utożsamiana z Wielką Macierzą (Kybele). Z czasem (od V w. p.n.e.) przybrała cechy bóstwa lunarnego (Hekate), związano ją też z czarnoksięstwem. W Atenach, w Epidauros i na wyspie Delos nosiła Artemida przydomek Hekate (w dal godząca), przez co utożsamiono ją z boginią czczoną pod tym imieniem w Azji Mniejszej. Hekate pojmowano jako boginię śmierci, która chodzi po grobach, zjawia się w upiornej postaci w noce księżycowe na rozstajnych drogach w otoczeniu duchów i psów. Aby ją ubłagać, wynoszono jej na rozdroża resztki ofiar składanych umarłym. Była boginią czarów i czarownice wzywały jej pomocy do swych ciemnych praktyk.Należała do grona 12 bogów olimpijskich. Artemida Była córką Latony (Latona była córką tytana Kojosa i tytanki Fojbe) i Zeusa, bliźniaczą siostra Apollona. Zeus zmienił Leto i siebie na czas stosunku w przepiórki, jednak zazdrosna Hera odkryła zdradę i wysłała węża Pytona, by ścigał Leto po całym świecie. Orzekła, że nie wolno jej powić dziecka w żadnym miejscu, na które pada światło słoneczne. Na skrzydłach Wiatru Południowego dotarła Leto do Ortygii w pobliżu Delos, gdzie urodziła Artemidę, która w chwilę po przyjściu na świat pomogła swej matce przebyć cieśninę i tu, między drzewem oliwki i palmą daktylową rosnącą na północnym stoku delijskiej góry Kyntos, urodziła po dziewięciu dniach połogu bliźniaka Artemis, Apollina. Delos, do tej pory wyspapływająca, została unieruchomiona na morzu i nikomu nie wolno tutaj ani przychodzić na świat, ani umierać. Ludzi chorych i kobiety ciężarne przewozi się na Ortygię. Żyła w lasach i górach wraz ze swymi nimfami. Jej ulubionym napojem była woda źródlana, którą ceniła wyżej niż ambrozję oraz mięso pieczone na ogniu. W najdawniejszych czasach przedstawiano ją jako dojrzałą niewiastę całkowicie ubraną, z dwiema pochodniami w ręku. Około zaś połowy Vw. p.n.e. rzeźbiarz Alkamenes wykonał jej posąg, na którym boginię przedstawiały trzy kobiece postacie tyłem do siebie zwrócone; w rękach trzymały pochodnie i dzbanki. Często na gemmach (rzeźbionych kamieniach szlachetnych) spotyka się tę dziwną sześcioramienną boginię otoczoną wężami, zgoła niepodobną do bogów greckich, a przypominającą raczej bóstwa indyjskie czy egipskie.Jako Panią lasów i zwierząt wyobrażano ją sobie najczęściej jako łowczynię w krótkiej, niedbale przepasanej szacie, nogi i ręce nagie, na plecach łuk i kołczan - dar od Hefajstosa. Biegała po lasach otoczona zgrają psów, na czele białego orszaku nimf, swych towarzyszek. Łowiła jelenie, zające, dziki. Zwierzęciem jej poświęconym była łania, jeleń o złotych rogach i niedźwiedź, czasami pies, atrybutem - półksiężyc, łuk, strzały i wóz ze złota. Czasem przedstawiano ją ze skrzydłami, otoczoną przez panterę i lwa lub trzymającą lwa w ręce również w otoczeniu części zwierzęcych. Jej poświęcone były źródła, rzeki, moczary i góry. Użyczała, bowiem błogosławieństwa roślinom, zwierzętom, i dzieciom, które polecano jej opiece. Stała się też patronką sztuki jeździeckiej. Przypisywano jej wynalezienie sposobów pielęgnowania małych dzieci i odpowiednich dla niemowląt pokarmów. Artemida była piękna, jednak nigdy nie myślała o małżeństwie i podobnie jak Atena i Hestia pozostała dziewicą. Uważano ją za patronkę Amazonek, które jak ona były wojowniczkami i łowczyniami. Wychodząc za mąż dziewczęta składały bogini w ofierze pukle włosów. W ofierze składano jej m.in. kosztowne szaty, tarcze, kozy. Z wdzięczności za zwycięstwo pod Maratonem Ateńczycy składali jej co roku 500 kóz. W Lakonii, Patrai i prawdopodobnie w Aulidzie Artemidzie składano ofiary z ludzi. Święta obchodzone na jej cześć: Munychia, jako bogini księżyca obchodzono w Atenach 16, a Brauronia 19 dnia Munychionu (kwiecień-maj); w Jonii obchodzono jej coroczne święto nocą. W Attyce święta Elafebolia poświęcono Artemidzie - Łowczyni. W Sparcie podczas święta nianiek Tithonibia, polecano dzieci opiece Artemidy. Istniał też zwyczaj urządzania ku czci Artemidy śpiewaczych zawodów chłopów, podczas których wszyscy przynosili jedzenie i napoje, a zwycięzca zabierał wszystkie zapasy. Była czczona we wszystkich górzystych, dzikich krajach Grecji: w Arkadii, w Sparcie gdzie corocznie przed jej ołtarzem chłostano chłopców, tak żeby krew tryskała na posąg bogini. Była to pamiątka jeszcze z tych czasów, kiedy Artemidzie jako bogini śmierci składano krwawe ofiary z ludzi. Mieszkańcy Taurydy (dzisiejszego Krymu) prawdopodobnie w czasach historycznych zabijali jej w ofierze schwytanych na wybrzeżu cudzoziemców, w Lakonii, w Elidzie i na górze Tajget. W Efezie każdego roku w maju odbywały się trwające przez cały miesiąc obchody ku jej czci. Strzałom Artemidy przypisywano nagłą i bezbolesną śmierć, mimo to uchodziła za boginię mściwą. Pewnego razu podczas składania ofiar dziękczynnych bogom za obfite plony Ojneus król Kalidonu pominął Artemidę. Ogarnął ją gniew. Wysłała do Kalidonu ogromnego dzika, który pustoszył ogrody i pola Ojneusa. Zwłaszcza winnice, gdyż Ojneus otrzymał od samego Dionizosa gałązkę winną i jako pierwszy człowiek zaczął uprawę winorośli. Syn Ojneusa - Meleager zwołał z okolicznych miast łowców z psami i ruszyli na polowanie - łowy kalidońskie. Zanim Meleager pokonał dzika zdążyło zginąć wielu myśliwych. Artemida była pogromczynią Gigantów podczas gigantomachii. Przy pomocy Heraklesa zabiła jednego z najgroźniejszych - Grationa. Największym jej łupem był jednak Orion, olbrzymi łowca, według jednych zrodzony z Posejdona, według innych wprost z ziemi. Zginął od ukąszenia wielkiego Skorpiona nasłanego przez boginię łowów za próbę jej zgwałcenia (wg innej wersji obraził boginię i zginął od jej strzał). Orion wprawdzie zmarł, ale został przeniesiony przez bogów między gwiazdy wraz z psem Syriuszem i ze Skorpionem atakującym jego piętę. Dawano jej przydomek Czystej i wiedziano powszechnie, że nie pozwala nawet spojrzeć na siebie mężczyznom, przekonał się o tym młody Aktajon (Akteon), wnuk założyciela Teb, Kadmosa. Był myśliwym, mógłby się stać zatem miłym bogini. Zgubiła go jednak własna nieostrożność. Pewnego dnia uganiał ze sforą psów po lasach i górach. Ptaki uciekały przed nim, a on je dosięgał w locie strzałą, ukryte w kniei zwierzęta wypłaszał oszczepem. W samo południe stanął nad brzegiem strumienia leśnego. Schowany w krzakach mógł widzieć niepostrzeżony, jak bogini Artemida kąpie się wraz z towarzyszkami. Posunął się krok dalej i trzask suchej gałązki go zdradził. Bogini go dostrzegła. Jakby żartem prysnęła nań wodą. Natychmiast Akteon zmienił się w jelenia. Nie wiedział teraz biedny myśliwy, co począć: czy wracać do domu, czy ukrywać się w lasach. W chwili, gdy się tak wahał, własne psy go wytropiły. Uciekał, chciał krzyknąć swym wiernym psom: "To ja, Akteon. Czyż nie poznajecie swego pana?" Ale dźwięki, które wydawał, nie układały się w ludzkie słowa. W końcu zaplątał się wśród gałęzi, psy go dopadły i rozszarpały. Jednym z pierwszych jej polowań było zabicie wraz z bratem w obronie honoru matki dzieci Niobe. W obronie Latony wspólnie uśmiercili też smoka, który ją napadł, a także Tityosa, który usiłował ją zgwałcić. Występuje w micie o 12-stu pracach Heraklesa (jedną z prac Heraklesa było schwytanie jej łani), micie o wojnie trojańskiej i in. W Grecji znajdowało się wiele
świątyń jej poświęconych. W jednej z nich zjawił się
pewnego dnia chłopak o imieniu Akontios, a gdy
ujrzał piękną dziewczynę Kydippe, zakochał się w
niej. Zgodnie z prawem świątyni napisał na jabłku:
„Przysięgam na świątynię Artemidy, że wyjdę za Akontiosa”, po czym rzucił jej pod nogi, a był to
podstęp. Kiedy Kydippe przeczytała głośno napis, nie
wiedząc o tym, związała się przysięgą. Po wielu
przygodach wyszła za Akontiosa i była z nim
szczęśliwa. W czasach
rzymskich jej kult przetrwał do pierwszych wieków
n.e. (wzmianki o jej wyznawcach są w "Dziejach
Apostolskich"). |
